Hoạ Diện

Bài dự thi cuộc thi "Theo bước di sản cộng đồng" 2025

Tác giả
Trương Thị Bảo Châu
Hoạ Diện

Nghệ thuật vẽ mặt nạ tuồng là một di sản đặc sắc của sân khấu truyền thống Việt Nam. Những nét cọ tưởng chừng đơn giản ấy lại mang trong mình cả nhiều tầng lớp biểu cảm, nơi chỉ cần một đường viền, một sắc màu là đủ để khắc hoạ tính cách nhân vật: trung – gian – tà, hiền – dữ – hài. Tuy nhiên, cùng với sự thoái trào của tuồng, loại hình này đang đứng trước nguy cơ ngày càng mai một.

Nghệ thuật vẽ mặt nạ tuồng gắn chặt với cộng đồng nghệ sĩ tuồng - từ đào chính, kép độc đến các họa sĩ hậu đài, bất cứ người diễn viên nào cũng cần học lấy kĩ năng này, Tuy nhiên khi số lượng diễn viên tuồng ngày một ít đi, nhu cầu vẽ mặt nạ cũng dần biến mất. Không còn sân khấu, cũng chẳng còn ai để kế thừa. Chính vì thế, không chỉ mất đi một kỹ năng, chúng ta còn mất đi một phần bản sắc văn hoá.

Mỗi chiếc mặt nạ là một cá tính, không chỉ trong tuồng, mà trong cả cuộc sống thường ngày. Chúng ta ai cũng “đeo mặt nạ” để tiếp xúc với xã hội: để che giấu – thể hiện – thích nghi.
Và chính vì thế, vẽ mặt nạ cũng là một cách để hiểu mình.
Bằng cách thực hành các nét vẽ tuồng truyền thống rồi tự do biến tấu, người dùng sẽ được trải nghiệm cả hai hành trình: giữ gìn di sản và khám phá bản thân. Dự án không chỉ là một hoạt động nghệ thuật, mà là một lời mời: Hãy nhìn kỹ vào chiếc “mặt nạ” mình hằng đeo - để hiểu sâu hơn “mình” là ai.

Dự án không chỉ góp phần gìn giữ một mảnh di sản quý giá của sân khấu tuồng mà còn làm sống lại cách mà di sản đó chạm vào đời sống đương đại. Qua từng nét cọ, từng đường viền uốn lượn trên mặt nạ, quá khứ không còn là thứ xa vời trong sách vở, mà trở thành chất liệu để người trẻ tự tay vẽ lại, cảm nhận và khắc hoạ lại theo cách của mình.
Mỗi chiếc mặt nạ hoàn thiện là một lát cắt giao thoa giữa:
Lịch sử – với những giá trị hình tượng, lớp lang biểu cảm và ngôn ngữ tạo hình độc đáo từ nghệ thuật tuồng xưa.

Cộng đồng – khi những người tham gia không chỉ vẽ cho mình, mà còn góp phần lưu giữ và lan toả ký ức tập thể. Trong hành trình sáng tạo đó, ta thấy mình kết nối với những nghệ sĩ đã từng thầm lặng tô màu cho sân khấu suốt hàng thế kỷ.

Bản thân – nơi người vẽ được tự hỏi: “Tôi đang chọn thể hiện gương mặt nào?”, “Tôi có đang sống thật với cảm xúc của mình?” Và rồi, qua việc tô vẽ, khám phá, họ cũng dần học cách lắng nghe nội tâm, thấu hiểu chính mình.

Mặt nạ, vì thế, không còn là vật trang trí – mà trở thành một công cụ phản chiếu. Nó là nơi truyền thống gặp gỡ hiện đại, là hành trình sáng tạo không ngừng nghỉ của văn hoá, và là tấm gương mà mỗi người có thể nhìn vào đó để nhận diện, khám phá và yêu hơn phiên bản chân thật nhất của chính mình.